Deepfake: echt nep of nep echt?

Stel je voor: je zit op de bank, telefoon in de hand, en ineens zie je een video van de koningin die in vloeiend Fries uitlegt hoe je zelf een luchtballon bouwt. Je kijkt, fronst je wenkbrauwen, lacht een beetje ongemakkelijk, en denkt: Wat ís dit? Grote kans dat je zojuist een deepfake hebt gezien.

Deepfakes zijn videobeelden of audiofragmenten die met behulp van kunstmatige intelligentie worden aangepast, zodat het lijkt alsof iemand iets zegt of doet wat hij of zij nooit heeft gezegd of gedaan. En eerlijk is eerlijk: het is knap. Echt knap. Zo knap, dat je soms niet eens meer door hebt dat het nep is. Je ziet een gezicht, je hoort een stem, het lijkt allemaal te kloppen; maar toch zit je naar een digitale illusie te kijken.

De technologie achter deepfakes is gebaseerd op “deep learning”, een vorm van kunstmatige intelligentie waarbij een systeem zichzelf traint door gigantische hoeveelheden data door te spitten. In het geval van video’s: honderden, soms duizenden gezichtsuitdrukkingen, stemgeluiden, hoofdbewegingen en lichtreflecties. En het resultaat? Een nepvideo die je ogen en oren perfect weet te foppen.

Er zijn deepfakes van Barack Obama die scheldwoorden gebruiken, van Tom Cruise die tennist op TikTok alsof hij zestien is, en zelfs van Elon Musk die zogenaamd uitlegt waarom je nú moet investeren in een wazige cryptomunt. Dat laatste is natuurlijk geen hobbyproject; dat is oplichting. Maar het werkt, want de video oogt professioneel, en de nep-Musk praat alsof hij het echt meent.

Ook dichter bij huis duiken steeds meer deepfakes op. Er was een keer een video van een bekende voetbaltrainer die zogenaamd in de kleedkamer een bizarre, bijna Shakespeariaanse toespraak hield. Hilarisch? Zeker. Echt? Geen seconde. Maar het zette mensen wel aan het denken: als dit al zo overtuigend is, wat kunnen we dan straks nog geloven?

Dat is meteen het spanningsveld van deepfakes. Enerzijds zijn ze grappig, creatief en technisch fascinerend. Anderzijds zijn ze potentieel gevaarlijk. Ze kunnen worden ingezet voor nepnieuws, fraude, politieke beïnvloeding, of zelfs persoonlijke wraakacties. Er zijn al gevallen geweest waarin mensen werden afgeperst met deepfakebeelden die hen iets lieten doen wat ze nooit gedaan hadden; beelden die compleet nep waren, maar echt genoeg om iemands leven op z’n kop te zetten.

En eerlijk is eerlijk: het is een beetje beangstigend dat je binnenkort misschien niet meer weet of die boze uitval van je baas op Zoom nou écht was, of een grap van een collega met te veel vrije tijd en een AI-app.

Maar er is ook een andere kant. Want zoals bij bijna elke technologie, is het niet de techniek die goed of slecht is, maar het gaat om hoe we ermee omgaan. Deepfakes worden ook gebruikt in de filmwereld om overleden acteurs weer tot leven te brengen, of om acteurs te verjongen. In musea zie je projecten waarbij beroemde historische figuren, van Vincent van Gogh tot Anne Frank, tot leven worden gewekt om hun verhaal te vertellen aan een nieuwe generatie. En in de medische wereld zijn er experimenten waarbij mensen die hun stem of gezichtsuitdrukking zijn kwijtgeraakt, weer kunnen communiceren met behulp van deepfake-achtige technologie.

Wat deepfakes vooral duidelijk maken, is dat we steeds kritischer moeten kijken. Vroeger kon je zeggen: “Ik heb het met mijn eigen ogen gezien, dus het is waar.” Die tijd is voorbij. Nu is het eerder: “Ik heb het gezien, dus ik ga eerst even googelen of het écht zo is.”

Maar hoe herken je nou zo’n deepfake? Is er een trucje voor? Nou, eerlijk gezegd: soms is het lastig. Zeker nu de technologie steeds beter wordt. Toch zijn er nog wel een paar dingen waar je op kunt letten. Let bijvoorbeeld op het knipperen van de ogen; in sommige deepfakes knipperen mensen opvallend weinig, of juist veel te snel. Of kijk naar de randen van het gezicht: soms zijn die nét iets te vaag of beweegt het hoofd op een onnatuurlijke manier ten opzichte van de achtergrond. De stem kan ook een hint geven: klinkt het alsof iemand door een blikken wc-rol praat of net iets te robotachtig?

Dan mag er best een belletje gaan rinkelen.

En dan is er nog je onderbuikgevoel. Als je iets ziet en denkt: hè? dit klopt niet helemaal… neem dat gevoel dan serieus. Zoek even of anderen het ook hebben gezien, of het in het nieuws is, en of betrouwbare bronnen het bevestigen. Want zolang er nog geen “deepfake detectie”-bril bestaat (hoe handig zou dat zijn?), is gezond verstand voorlopig nog je beste wapen.

Dus als je de volgende keer ineens een video voorbij ziet komen waarin Mark Rutte in glitterpak een duet zingt met Beyoncé, of waarin jouw buurvrouw op het Malieveld een vurige toespraak houdt over ruimtekolonies op Mars, neem dan een stapje terug, adem rustig in, kijk nog eens goed, en vraag jezelf af: echt nep of nep echt?