4 en 5 mei: herdenken en vieren: nog steeds relevant?

Begin mei is in Nederland altijd beladen. Elk jaar staan we op 4 mei stil bij de slachtoffers van oorlog en geweld, en vieren we op 5 mei onze vrijheid. Voor veel mensen zijn het dagen vol betekenis. Maar hoe leeft dit nog onder jongeren? Is het eigenlijk nog van deze tijd?

De Nationale Dodenherdenking op 4 mei is in het leven geroepen na de Tweede Wereldoorlog, om stil te staan bij de Nederlandse slachtoffers, zowel burgers als militairen, die zijn omgekomen sinds het uitbreken van de oorlog in 1940. Later is dat breder getrokken: inmiddels worden op 4 mei ook slachtoffers van latere oorlogen en vredesmissies herdacht. Toch blijft de Tweede Wereldoorlog centraal staan. De stilte om 20.00 uur, het blazen van de Last Post, en de kranslegging op de Dam in Amsterdam: het zijn rituelen die in de nationale cultuur zijn verankerd.

De dag erna, 5 mei, is van een heel andere toon. Bevrijdingsdag markeert de dag waarop Nederland in 1945 officieel werd bevrijd van de Duitse bezetting. Het is een feestdag die vrijheid viert, niet alleen de vrijheid van toen, maar ook de vrijheid van nu. Jaarlijks trekken duizenden mensen naar Bevrijdingsfestivals in alle provincies.                                 Het is een dag van denken én genieten.

Toch is er de laatste jaren discussie over hoe deze dagen beleefd worden, zeker onder jongeren. Herdenken en vrijheid vieren lijken vanzelfsprekendheden te worden, terwijl ze ooit zwaar bevochten zijn. Jongeren zijn vaak opgegroeid zonder directe familieleden met oorlogservaringen. De generatie die zelf de oorlog heeft meegemaakt, is grotendeels overleden. Daardoor is er een afstand ontstaan. De verhalen worden doorgegeven via school, films en sociale media, maar niet altijd met dezelfde intensiteit.

Tegelijkertijd zien we ook jongeren die juist opstaan om het belang van herdenken levend te houden. Op scholen worden jaarlijks projecten georganiseerd waarin scholieren zich verdiepen in de geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog. Sommigen adopteren oorlogsgraven of schrijven brieven aan overlevenden. In de herdenkingen zelf is er ruimte gemaakt voor jongeren om te spreken of poëzie voor te dragen. Ook op TikTok en Instagram duiken creatieve vormen van herdenken op, met korte video’s, verhalen van overlevenden of illustraties die vrijheid verbeelden. De manier van herdenken verandert, maar verdwijnt niet.

Vanuit persoonlijk perspectief is het bijzonder om de Nederlandse 4 en 5 mei te blijven volgen, zelfs als je er fysiek niet meer bent. Ik woon inmiddels al jaren in Spanje, in de provincie Valencia, en ook hier is het belang van herdenken en vieren zichtbaar. In Spanje zijn er talloze feestdagen, en veel regio’s kennen hun eigen dagen van onafhankelijkheid of bevrijding. Ook al hebben die een heel andere historische achtergrond dan de Nederlandse Bevrijdingsdag, de kern is vergelijkbaar: een moment om stil te staan bij strijd, identiteit en vrijheid. Het valt me op dat de drang om samen te komen, te herdenken en het leven te vieren universeel is. Hier in Valencia zijn die dagen vaak gevuld met muziek, optochten en familiebijeenkomsten, anders van vorm, maar in wezen even betekenisvol. Vrijheid is overal een onderwerp dat mensen bezighoudt, juist omdat het zo kwetsbaar is.

Dan is er nog de vraag of 5 mei in Nederland een nationale vrije dag moet zijn. Op dit moment is het officieel maar één keer in de vijf jaar een verplichte vrije dag, en dan nog afhankelijk van wat in de cao’s is afgesproken. Voor veel mensen voelt dat wrang: we herdenken op 4 mei, maar op 5 mei staan we gewoon weer in de file naar werk. Juist die dag waarop we onze vrijheid vieren, zou misschien wel het meeste recht hebben op collectieve vrije tijd. Niet alleen om te feesten, maar om stil te staan bij het grotere plaatje van wat vrijheid betekent.

Tegenstanders van een jaarlijkse vrije dag wijzen op de economische kosten en het feit dat sommige mensen vooral “gratis vrij willen zijn”. Maar dat is een cynisch argument. Vrijheid is niet iets vanzelfsprekends. Het is een kernwaarde van de democratische samenleving, en als we willen dat nieuwe generaties zich daarmee blijven verbinden, dan moeten we daar ruimte voor maken; letterlijk en figuurlijk.

Uiteindelijk zijn 4 en 5 mei meer dan vaste data in de kalender. Ze zijn een spiegel. Hoe kijken we naar onze geschiedenis? Hoe gaan we om met vrijheid, onvrijheid, ongelijkheid en democratie in het nu? En zijn we bereid om daar als samenleving bewust mee bezig te blijven, ook als de directe herinneringen vervagen?

Zolang we onszelf die vragen blijven stellen, zijn 4 en 5 mei allesbehalve achterhaald. Ze blijven dagen van waarde, voor jong en oud, in Nederland én ver daarbuiten.